ΕΞΑΡΧΟΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ

 

. ΕΞΑΡΧΟΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ

 

Γράφει ο Βασίλης Αποστόλου

 

Γενικά: Κοντά στους πρόποδες του κεντρικού ορεινού όγκου του Μπούρινου είναι χτισμένος ο Έξαρχος 36 χιλιόμετρα Β.Α των Γρεβενών σε υψόμετρο 730 μέτρων. Για να φτάσεις στον Έξαρχο μπορείς να ακολουθήσεις τις παρακάτω διαδρομές. Από Κοζάνη μπορείς να ακολουθήσεις την Εγνατία οδό. Στον κόμβο της Σιατίστης στρίβοντας αριστερά συναντάς πρώτα το Παλιόκαστρο, στη συνέχεια το Δαφνερό και μετά τον Έξαρχο, με συνολική χιλιομετρική απόσταση Κοζάνη- Έξαρχος 40 χιλιόμετρα. Η άλλη διαδρομή από Κοζάνη είναι μέσω Αιανής, Χρωμίου, Βάρης. Από Γρεβενά διασχίζεις την Κνίδη, Πυλωρούς, Βάρη και καταλήγεις στον Έξαρχο. Συνορεύει ανατολικά με το δήμο Σιατίστης (περιοχή Μπούρινου-Τσερβένα) και με την  κοινότητα Χρωμίου, δυτικά με τους οικισμούς Δαφνερού, Ταξιάρχη, βόρεια με Παλιόκαστρο και κτηματική περιοχή Σιατίστης, νότια με Κνίδη, Κολοκυθάκι. Στις πρώτες βουλευτικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν στις 31 Μαΐου 1915 ψήφισαν στο εκλογικό κέντρο Παλαιοκάστρου. Στον εκλογικό κατάλογο της Υποδιοικήσεως Γρεβενών που συντάχθηκε το 1914 ήταν εγγεγραμμένοι 41 άρρενες Εξαρχιώτες. Υπήρξε έδρα κοινότητας η οποία ιδρύθηκε με το Β.Δ 19-12-1918, ΦΕΚ.Α 200/1918 με συνοικισμούς απαρτίσαντες την κοινότητα Έξαρχος, Βάρτσα (σήμερα Βάρης,ο). Μέχρι το 1998 λειτουργούσε ως έδρα  κοινότητας, στη συνέχεια αποτέλεσε γεωγραφικό διαμέρισμα του δήμου Βεντζίου ως το 2010 και σήμερα ανήκει στο διευρυμένο δήμο Γρεβενών.

          Αρχαιότητες: Λόγω των πολλών υδάτων, των πλούσιων βοσκοτόπων ο Έξαρχος με το αρχαιοπρεπές όνομα κατοικήθηκε από αρχαιοτάτων χρόνων. Όστρακα υπάρχουν στη θέση Καστράκια, Γουμαράδα, Όπεσι, Αρμυρονέρι, Ξηροβούνι.

 

          Οικονομία. Το έδαφος είναι ορεινό με πολλές βοσκήσιμες εκτάσεις ιδανικό για εκτροφή αιγοπροβατροφίας λόγω του ομαλού ανάγλυφου και των βοσκοτόπων 34.000 στρεμμάτων, αγελαδοτροφίας, παραγωγή φορτηγών ζώων λόγω της σατνώδους βλάστησης, σιτηρών κύρια με την καλλιέργεια χωραφιών που δόθηκαν σχεδόν σε όλους από το αγρόκτημα του οικισμού  Βάρη.

 

          Σήμερα ο κάμπος ποτίζεται με σύγχρονο αρδευτικό με το γαιόφραγμα που κατασκευάστηκε στα ερείπια αρχαίου οικισμού στην περιοχή Καλάμια. Για τις υδρευτικές ανάγκες χρησιμοποιούσαν προπολεμικά τις πηγές «Ζούμπου», «Ντιλμπάνο», «Πέι πηγάδι». Υδρεύεται με σύγχρονο εσωτερικό δίκτυο το οποίο κατασκευάσθηκε το 1971. Οι αραιές βροχοπτώσεις κατά τη διάρκεια της άνοιξης σε συνδυασμό με τις μεγάλες θερμοκρασίες δημιουργούν σοβαρό πρόβλημα στην ωρίμανση σιτηρών. Το έδαφος χάνει εύκολα την υγρασία και η παραγωγή πάντα είναι μειωμένη. Ευνοημένη στο χωριό μας είναι η κοπαδιάρικη κτηνοτροφία. Από το 1937 ως το 1960 ο οικισμός αποτέλεσε οικονομικό κέντρο λόγω της εκμετάλλευσης του χρωμίτη στην περιοχή Βοϊδόλακκος του Μπούρινου και απασχόλησης εκατοντάδων εργατών από την ευρύτερη περιοχή

 

          Μακεδονικός Αγώνας: Το χωριό αποτελούσε πέρασμα των μακεδονομάχων, των αντάρτικων σωμάτων που  ερχόταν από την ελεύθερη Ελλάδα που ως σκοπό είχαν να εμψυχώσουν τους Μακεδόνες, να μείνουν πιστοί στο Πατριαρχείο, να προετοιμάσουν το έδαφος για απελευθέρωση της Μακεδονίας. Το δρομολόγιο συνήθως που ακολουθούσαν ήταν Αγιόφυλλο Καλαμπάκας, Φιλί, Καλόχι, Πόρος, Εξαρχος, Παλιόκαστρο, Γαλατινή, Εράτυρα.

          Υδάτινος πλούτος: Τα ρυάκια που περιβάλλουν τον οικισμό είναι συνεχούς ροής, έχουν τις πηγές στους πρόποδες του Μπούρινου. Συμβάλλουν στο Σαραντάπορο, παραπόταμο του Αλιάκμονα. Οι πλούσιοι υδάτινοι πόροι χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, για την καλλιέργεια καλαμποκιού, τριφυλλιού. Με τη δύναμη του νερού λειτούργησαν πέντε νερόμυλοι, μαϊντάνια, δριστέλες. Δυστυχώς η τοπική αυτοδιοίκηση, δεν προχώρησε στη βιομηχανική εκμετάλλευση, στη λειτουργία εργοστασίων εμφιάλωσης ύδατος. Στα λακκώματα του χωριού αναπτύσσονται νοστιμότατα ψαράκια. Οι επιδέξιοι ψαράδες τα πιάνουν με χέρια και δίχτυα.  Από τις πηγές του χωριού υδροδοτείται ο Βάρης και η Σιάτιστα.

                      

          Επικοινωνία: Οι δρόμοι επικοινωνίας παλιότερα κυρίως ήταν δύο. Ό ένας για Σιάτιστα μέσω Ξηροβούνι, Καγκιόλια, Παλιόκαστρο, Μπάρα κι ο άλλος για Γρεβενά μέσω Μικροκλεισούρας. Πρόκειται για ημιονικούς οδούς. Το δρόμο για Σιάτιστα τον περπατήσανε σχεδόν όλοι οι Εξαρχιώτες και κυρίως εμείς ως μαθητές του Τραμπάντζειου γυμνάσιου.

Τοπική Αυτοδιοίκηση: Με τη δράση τους, τη νοοτροπία τους να μην υποτιμούν τις δυνάμεις συνέβαλαν κατά μεγάλο βαθμό στη διεύρυνση και επικράτηση του θεσμού της τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι ίδιοι φρόντισαν για την εκπαίδευση, χτίζοντας σχολειά, χρηματοδοτώντας και συντηρώντας δασκάλους. Τα δίκτυα ύδρευσης, η κατασκευή έργων άρδευσης, η διάνοιξη οδών, η ανέγερση εκκλησιών, σχολείων  είναι έργα συλλογικά.

          Πανίδα-Χλωρίδα: Στις απέραντες εκτάσεις του Μπούρινου ζουν ο λαγός, η πέρδικα, το περιστέρι, το αγριογούρουνο. Δε λείπει και η αρκούδα που προξενεί καταστροφές στη μελισσοκομία, στις φυτείες καλαμποκιού. Πυξάρια ευδοκιμούν στις γύρω περιοχές που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή αντικειμένων οικιακής χρήσης όπως κουτάλες, κλούτσες διακοσμημένες με διάφορες παραστάσεις.

Ακόμη τα μανιτάρια αποτελούν ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν τη χλωρίδα του χωριού και το καθιστούν ευρέως γνωστό στην περιοχή. Το γευστικότατο μανιτάρι η κοκκινούσκα, γνωστό ως πρόβειο με το ροζ θόλο αναπτύσσεται και εμφανίζεται δυo φορές το έτος, την άνοιξη και το φθινόπωρο μετά από έντονες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με αύξηση της θερμοκρασίας. Ο ιδανικός βιότοπος για τη φιλοξενία του συγκεκριμένου είδους μανιταριού αποτελούν τα βοσκοτόπια, οι άδενδρες και θαμνώδεις περιοχές στα Κουριά, στο Αρμυρονέρι, Λιβάδια, Φαρδύκαμπος, Τουρτουρίτσα, Αγία Παρασκευή, Βλαχοχώρι, σχεδόν όλες οι περιοχές με τη βλάστηση της σατνιάς.  Στο χωριό μας σήμερα η συλλογή αυτοφυών μανιταριών από ερασιτέχνες μανιώδεις μανιταροφάγους, είναι ένα φαινόμενο που παρουσιάζει έξαρση.

          Αξιοθέατα: Εκείνο που ομορφαίνει ιδιαίτερα το χωριό είναι η πλατεία η οποία αποτελεί το στολίδι του χωριού. Η πλακόστρωση, η δεντροφύτευση με καλλωπιστικά φυτά, ο ηλεκτροφωτισμός, η φύτευση του πλατανιού με το καθιστικό τις λιθόχτιστες βρύσες, το σιντριβάνι, άλλαξαν ολότελα τη μορφή της και της έδωσαν μια απαράμιλλη αισθητική. Εκεί μαζεύονται οι κάτοικοι τα πρωινά και βραδινά. Συζητούν την επικαιρότητα, θυμούνται το παρελθόν, αγναντεύουν το Ανήλιο, τον Μπούρινο, παρακολουθούν τα τροχοφόρα που περνούν από το μέσο της πλατείας. Το κοινοτικό κατάστημα, βορειοανατολικά της πλατείας, το μοναδικό δημόσιο κτίριο κτίστηκε το 1970. Σήμερα μετά από ανακαίνιση  χρησιμοποιείται ως χώρος πολλαπλών χρήσεων (καφενείο) για τις κοινωνικές ανάγκες των κατοίκων. Εντυπωσιάζει η παιδική χαρά, ο νεόδμητος ναός του Αγίου Νικολάου, ο βυζαντινός ναός του Αγίου Αθανασίου, η τεχνητή λίμνη, ο νερόμυλος, ο αρχαιολογικός τόπος τα «καστράκια».

          Πληθυσμός: 1904=160. 1913=160. 1920=143. 1928=136. 1940=263. 1951=180. 1961=204. 1971=131. 1981=115. 1991=149. 2001=103. 2011=62.

          Σχολείο: Το έτος 1873-74 λειτουργούσε σχολείο με 20 μαθητές και η δαπάνη συντήρησης ανερχόταν σε 600 λίρες. Το έτος 1901-1902 από  έκθεση του προξενείου Ελασσώνος αναφέρεται ότι στο σχολείο φοιτούσαν 15 μαθητές.

          Εκκλησίες: Άγιος Νικόλαος κτίσθηκε το 1830, ο οποίος κατεδαφίσθηκε το 1953 και ο οποίος μετά το σεισμό του 1995 δε λειτουργεί. Σε άλλη θέση ανηγέρθη ο νεόδμητος ενοριακός ναός του Αγίου Νικολάου με συνδρομή της πολιτείας και των κατοίκων του χωριού, ο οποίος λειτούργησε για πρώτη φορά στις 11-2-2007.  Αγία Παρασκευή με έτος κτίσης το 1835 ο οποίος κατεδαφίστηκε και ανηγέρθη νέος το 1965. Άγιος Αθανάσιος στους πρόποδες του Μπούρινου με έτος κτίσης το 1840 με γυναικωνίτη και πολλές τοιχογραφίες στο Άγιο Βήμα και στον κυρίως ναό τοιχογραφίες σε μουσαμά. Υπάρχουν και τα πέντε (αρ.5) εικονοστάσια. Ανατολικά του ναού του Αγίου Αθανασίου σε απόσταση 2 χιλιομέτρων υπάρχει το Παλιομανάστηρο με σωζόμενο περίβολο 80 μέτρων.    

          Αφιερωτές στη Ζάβουρδα: Αφιερωτές στην Ιερά Μονή Αγίου Νικάνορος για την ψυχική τους σωτηρία 238.  Α΄ Γραφής από το 1534 ως το 1692 έχουμε 129 και Β΄ Γραφής από το 1692 και μετά 109.

          Ενθυμίσεις: Στα μηναία του Ιερού ναού του Αγίου Νικολάου υπάρχει πλούτος πληροφοριών για την εκπαίδευση του χωριού. Εργαζόταν ως δάσκαλοι από Κολοκυθάκι 1867, από Πηλουρή 1870, από Κοπρίβα 1871 με μισθό 550 γρόσια το χρόνο, από Παλιόκαστρο το 1888, από Κοπρίβα 1894, από Χολένιστα 1895. Ιερέας από Βούρμπομπο το 1883.

          Πεσόντες: Ευαγγελόπουλος Ιωάννης του Αθανασίου 1918, ετών 20. Κεφάλας Γεώργιος του Δημητρίου 1922, ετών 28. Παπαστάμου Ιωάννης του Στάμου 1922, ετών 27. Σκόδρας Ευάγγελος του Γεωργίου 1943, ετών 48. Σκόδρας Νικόλαος του Ευαγγέλου 1943, ετών 13. Τσιάνης Γεώργιος του Ιωάννη 1943, ετών 37. Πιπεράς Αργύριος του Σπύρου 1943, ετών 60. Κεφάλας Κώστας του Δημητρίου 1948, ετών 32. Πιπεράς Σπύρος του Αργυρίου 1948, ετών 31. Αποστόλου Βασίλειος του Δημητρίου 1949, ετών 23.

 

Πηγές: Έξαρχος Γρεβενών 2011, Βασίλη Αποστόλου.

 

ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΑ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΤΟ ΝΕΟ ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ “ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ”

 

4.ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΑ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΤΟ ΝΕΟ ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ “ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ”

 

Γράφει η Κατερίνα Μάτσου

 

Αφιερωμένο στα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της Δυτικής Μακεδονίας είναι το 4^ο τεύχος του περιοδικού “Ο ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ”, που κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες. Το περιοδικό είναι μία ετήσια έκδοση του Επιμορφωτικού-Εξωραϊστικού-Εκπολιτιστικού Συλλόγου Εξάρχου Γρεβενών Ο ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ για την περιφέρεια Βεντζίων-Γρεβενών-Κοζάνης, με επιμελητή σύνταξης το δάσκαλο Βασίλη Αποστόλου. Τις σελίδες του καλύπτουν θέματα όχι μόνο για την περιφέρεια Βεντζίων, αλλά για όλη τη Δυτική Μακεδονία που ετοιμάζεται φέτος να γιορτάσει τα 100 χρόνια από την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.

Το νέο τεύχος του ΜΠΟΥΡΙΝΟΥ φιλοξενεί τα κείμενα: 1912-2012. ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ του Δημήτρη Σιδερίδη, το κείμενο του Κωνσταντίνου Τσιτσελίκη ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΖΑΝΗΣ: 11 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912-11 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1928, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Ηλία Γάγαλη, Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΥ του Βασ. Παπαστεργιόπουλου, ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟΥ του Ιωάννη Κύρου, ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ του Νικόλαου Απόστολου, ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Στέφανου Σιαμπανόπουλου, ΤΑ ΣΟΥΡΒΑ ΣΤΑ ΒΕΝΤΖΙΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Κώστα Καραπατάκη, ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΔΑΦΝΕΡΟΥ του Νικόλαου Ντέμκα, ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΞΕΝΙΤΙΑΣ-Ο ΑΜΑΡΑΝΤΟΣ της Αναστασίας Μπούζμπα, ΤΟ ΠΟΝΤΙΑΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΚΛΕΙΣΟΥΡΑΣ του Θεολόγη Κωνσταντινίδη, ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΜΗΝΩΝ του Γεωργίου Μπόντα, ΝΟΣΤΑΛΓΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΧΩΡΙ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Ευθυμίου Σκρέκα, ΤΑ ΒΑΦΤΙΣΙΑ του Ευάγγελου Ντάγκα, Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΒΕΝΤΖΙΩΝ της Τάνιας Αποστόλου, ΣΕΙΣΜΟΣ ΒΑΡΗΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Δημήτριου Πλιάτσιου, ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΚΝΙΔΗΣ της Αναστασίας Ζυγούρα, ΜΕΛΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ του Δ. Ρίγγου, ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΠΟΝΤΙΝΗΣ του Γιάννη Αραβόπουλου, ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ του Ν. Μπάτζιου, ΕΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΙΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΙΑΜΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ της Κατερίνας Μάτσου. 

 

Το τεύχος περιλαμβάνει ακόμα δύο σύντομα βιογραφικά σημειώματα του Μητροπολίτη Γρεβενών κ.κ. Σέργιου και του Μητροπολίτη Σερβίων & Κοζάνης κ.κ. Παύλου. Γίνεται ακόμα εκτενής αναφορά σε όλες τις δραστηριότητες του συλλόγου κατά τον τελευταίο χρόνο και στις διάφορες εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα σε χωριά της περιφέρειας Βεντζίων, συνοδευόμενα από πλήθος φωτογραφιών, παλιών και νέων, που στολίζουν και τις 96 σελίδες του νέου τεύχους. Το παρόν τεύχος επέλεξε για εξώφυλλο τις σφραγίδες των κοινοτήτων της περιφέρειας Βεντζίων, όπως αυτές συστάθηκαν με την απελευθέρωση της περιοχής από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1912 και ευχαριστεί ιδιαίτερα τον κο Βάιο Ν. Τιούλη από το Παλαιόκαστρο, μετανάστη στην Αυστραλία, που εμπιστεύτηκε το σύλλογο χρηματοδοτώντας τον για την έκδοση του παρόντος τεύχους.

 

Κοζάνη, Φεβρουάριος 2012

 

ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ, ΕΝΑ ΒΟΥΝΟ ΠΟΥ ΧΩΡΙΖΕΙ Η ΕΝΩΝΕΙ

 

5. ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ, ΕΝΑ ΒΟΥΝΟ ΠΟΥ ΧΩΡΙΖΕΙ Η ΕΝΩΝΕΙ

 

Γράφει ο Θωμάς Κ. Παπαθανασίου, φιλόλογος[1]

 

Στα πρώτα μαθητικά μας χρόνια διδασκόμασταν πως τα βουνά και τα ποτάμια χώριζαν και όριζαν τα σύνορα διάφορων γεωγραφικών διαμερισμάτων. Εξετάζοντας, λοιπόν, οπτικά τον ορεινό όγκο του Μπούρινου από τη δυτική ή ανατολική πλευρά του, μπορεί εύκολα να συμφωνήσει κανείς με την άποψη αυτή.

            Η αλήθεια όμως τις περισσότερες φορές δεν είναι ορατή μόνο με τα μάτια. Αν εξετάσουμε, δηλαδή, αυτόν τον ορεινό όγκο από γεωλογική, ιστορική, οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική σκοπιά, τότε ανακαλύπτουμε πολλές και διαφορετικές αλήθειες.

            Οι επιστήμονες γεωλόγοι αποφάνθηκαν πώς το βουνό αυτό ήταν το πρώτο της Ελλάδας που δημιουργήθηκε από τη σύγκρουση της αφρικανικής και ευρωπαϊκής πλάκας και είναι ένα πεδίο σημαντικής έρευνας.

            Προχωρώντας όμως στα ιστορικά και νεότερα χρόνια αντιλαμβανόμαστε πιο καθαρά τη σπουδαιότητα και την προσφορά του στον κόσμο που ζει και δραστηριοποιείται γύρω του. Ο δασικός και υδάτινος πλούτος καθώς και το απρόσιτο του εδάφους (για κάποιες εποχές) προσελκύουν τον άνθρωπο να ιδρύσει οικιστικές μονάδες.

            Αυτά τα στοιχεία βοήθησαν στην ανάπτυξη  της κτηνοτροφίας, που στάθηκε ο βασικότερος οικονομικός πόρος όλων των πλησιόχωρων οικισμών.

            Τα άφθονα και καθαρά νερά  του αποτελούν το βασικό στοιχείο της ζωής και της δημιουργίας. Πόσοι νερόμυλοι, στ’ αλήθεια, κινούνταν με την ορμητική τους δύναμη;  Και σήμερα ακόμη πόσοι οικισμοί απολαμβάνουν το πολυτιμότερο αγαθό του νερού, που δυστυχώς βαίνει μειούμενο εξαιτίας των νέων δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Χιλιάδες κάτοικοι των οικισμών Σιάτιστας, Παλαιοκάστρου, Δαφνερού, Εξάρχου, Βάρης, Χρωμίου, Αιανής, Αγ.Παρασκευής, Κερασιάς, Χτενίου, Ροδιανής, Λευκοπηγής, Πρωτοχωρίου και Μεταμόρφωσης απολαμβάνουν τα χρήσιμα δώρα του. Δε μας διαφεύγει βέβαια της προσοχής πώς στη βόρεια πλευρά προϋπήρξε και αρχαιότερος οικισμός στη θέση Τσερβένα (Δερβένι) της Σιάτιστας.

            Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ακμάζουν αρκετοί οικισμοί, γιατί εκεί βρίσκουν καταφύγιο όσοι διώκονται ή αντιμετωπίζουν επιδρομές (κάστρο Χτενίου, κάστρο  Παλαιοκάστρου). Δεν ξεχνάμε βέβαια τον ομώνυμο οικισμό τον “Μπούρινον”, ο οποίος διαλύεται στα τέλη του  19^ου αιώνα. Μέσα από τις δασωμένες πλαγιές  του ανοίγονται δρόμοι επικοινωνίας και αναδεικνύεται το μεγαλύτερο και  ιστορικό και πολιτιστικό κέντρο της κλασσικής-Ελληνιστικής και Βυζαντινής εποχής, η Αιανή. Γνώση, ιστορία και πολιτισμός γίνονται  κοινό κτήμα και κοινή Ελληνιστική συνείδηση. Έτσι πλέκονται τα κοινά ήθη, έθιμα, γλώσσα και εθνικοί αγώνες. Απόδειξη του τελευταίου η επανάσταση στα 1878, που στάθηκε η πρώτη αντίδραση απέναντι στα σχέδια του Πανσλαβισμού και της βουλγαρικής κυριαρχίας στη Μακεδονία. Γι’ αυτό άλλωστε στη θέση που κηρύχτηκε η Επανάσταση στήθηκε το Μακεδονικό Μουσείο με την ιδέα και τους κόπους του αείμνηστου δασκάλου Κ. Σιαμπανόπουλου.

 

            Ένα τελευταίο στοιχείο-αγαθό για την περιοχή υπήρξε και ο ορυκτός πλούτος στα σπλάχνα του βουνού. Στις πλαγιές του οργανώθηκαν  και στήθηκαν ορυχεία μετάλλων, στα οποία εργάστηκαν αρκετοί κάτοικοι όλων αυτών των γειτονικών οικισμών, ακόμη και πέρα από τον Αλιάκμονα στα δυτικά, τον οικισμό  του Ταξιάρχη, απ’ τον οποίο κατάγομαι και έχω προσωπική γνώση. Λειτούργησαν σε δύο περιόδους:1) Πριν τον πόλεμο του ’40 και 2) κατά τη δεκαετία του 1950. Αρκετοί άνδρες και νέοι εργάστηκαν στις γαλαρίες και συνεισέφεραν στα οικονομικά των οικογενειών τους, που τότε ακόμη η δομή τους ήταν πατριαρχική με πολλά μέλη.  Από τον Ταξιάρχη αφού ετοίμαζαν τα τρόφιμα και τα χρειαζούμενα για μια βδομάδα, ζώνοντας στις πλάτες το μπόγο, περνούσαν το ποτάμι και μετά από ώρες ποδαρόδρομου έφταναν στα εργοτάξια του Μπούρινου. Όταν ο Αλιάκμονας ήταν φουσκωμένος, χρησιμοποιούσαν τη βάρκα για το πέρασμα, αφού την έβρισκαν στη δική τους όχθη. Διαφορετικά έπρεπε να περιμένουν κάποιον από την αντίπερα όχθη. Ήταν γνωστό το  πέρασμα και η επικοινωνία, γινόταν πιο συχνά απ’ ό,τι σήμερα. Αργότερα στήθηκε στην περαταριά το εναέριο πορθμείο, το γνωστό καρούλι για τους πολλούς ή το “αέριο”  για τους Ταξιαρχιώτες, που σώζεται ακόμη και σήμερα. Από την οικογένεια του παππού μου εργάζονταν συγχρόνως τρία αδέρφια και πρόσφεραν σημαντικά  στο κοινό ταμείο. Κάθε δεκαπέντε μέρες που έπαιρναν  το μισθό τους, όπως μου διηγιόταν η μάνα μου, η γιαγιά μου τους περίμενε με ανοιχτή την ποδιά κι εκεί μέσα εναπόθεταν την αμοιβή της  δουλειάς τους. Άλλες εποχές, άλλα ήθη.

 

            Όμως εκεί στο χώρο της εργασίας δημιουργούνταν πολλές γνωριμίες και ακατάλυτοι δεσμοί φιλίας που κρατούσαν χρόνια και στις δύσκολες στιγμές αποδεικνύονταν σωτήριες.  Όταν σε κάποια στιγμή ο παππούς μου βρέθηκε σε δύσκολη θέση από οικονομική άποψη, ο πατέρας μου έτρεξε σε φίλους των οικισμών του Μπούρινου, δανείστηκε χρήματα, τα οποία και εξόφλησε δουλεύοντας στα μεταλλεία. Η καθημερινή συναναστροφή των εργατών είχε και τις ευχάριστες στιγμές με τα τραγούδια, τις ιστορικές διηγήσεις και άλλα συμβάντα σε ώρες ανάπαυλας και ξεκούρασης.

Θα κλείσω με ένα περιστατικό όπως μου το διηγήθηκε ο μπάρμπα-Χρήστος, αδερφός του πατέρα μου. Εκεί εργάζονταν άνδρες με σωματική και ψυχική δύναμη και κάποιοι ξεχώριζαν για τη δύναμη και την τέχνη στην πάλη. Ανάμεσα σ΄ αυτούς ήταν κι ένα παλικάρι απ’ την Ποντινή που έκανε τον παλαιστή και οι συντοπίτες του άρχισαν να προκαλούν σε κάποια στιγμή ξεκούρασης λέγοντας: «Ποιος μπορεί να παλεύει με το Λάζαρον». Μόλις το άκουσε ο αδελφός του ο Κωνσταντής, ένας ψηλός και γεροδεμένος άντρας, σηκώθηκε, πέταξε το σακάκι του και απάντησε στην πρόσκληση. Δεν άργησαν οι δυο άντρες να πιαστούν και σε λίγο ο Λάζαρος βρέθηκε με την πλάτη στο χώμα. Ο Λάζαρος και οι φίλοι του ντροπιάστηκαν κι άλλη φορά δεν τόλμησαν να προκαλέσουν.

            Τέτοια και άλλα πολλά θα είχαν να διηγηθούν όσοι ακόμα ζουν από κείνους που έχυσαν τον ιδρώτα τους στις γαλαρίες όχι αυτού του απρόσιτου, αλλά του φιλικού και χρήσιμου σε όλους Μπούρινου.

 

---

[1] Ο Θ.Παπαθανασίου διετέλεσε διευθυντής Γυμνασίου-Λυκείου , προϊστάμενος Γραφείου Εκπαίδευσης, συγγραφέας του βιβλίου «Τα δημοτικά τραγούδια του Ταξιάρχη Γρεβενών» 2004.

ΓΑΜΟΣ ΣΤΟ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ ΚΟΖΑΝΗΣ

 

ΓΑΜΟΣ ΣΤΟ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ" του Πολιτιστικού Συλλόγου Εξάρχου Γρεβενών

 

Γράφει ο δάσκαλος Κων/νος Ζιωντάκης.

“ Απόσπασμα εργασίας  από λαογραφικά στοιχεία Παλαιοκάστρου κατατεθείσα στην Ακαδημία Αθηνών. Γράφτηκε στις 15-7-1962”.

“Το μεγάλο αυτό γεγονός, που αποτελεί σταθμό στη ζωή του κάθε ανθρώπου, εορτάζεται πανηγυρικώς. Από την Τετάρτη αρχίζει με το ανάπιασμα του προζυμιού για να κάνουν τα τσουρέκια την Πέμπτη, που μ’ αυτά θα καλέσουν αυτούς που θα λάβουν μέρος στη μεγάλη χαρά.

Την Παρασκευή το πρωί η νύφη καλεί όλους τους συγγενείς της, στέλνοντάς τους για κάλεσμα ρακί, το οποίο προσφέρει ένα αγόρι, για το χορό του πρόπκαστου. Το πρόπκαστο είναι ένα μεγάλο ψωμί, το οποίο, αφού χορέψουν, το σπάζουν στο κεφάλι ενός αγοριού για να κάνει η νύφη αγόρι. Τα κομμάτια τα μοιράζουν στους προσκεκλημένους.

Το Σάββατο το πρωί ο γαμπρός καλεί όλους τους συγγενείς του, οι οποίοι το απόγευμα πηγαίνουν και χτενίζουν τη νύφη και λέγουν το παρακάτω τραγούδι:

Αργυρό μου χτένι σέρνε αγάλια-αγάλια

Πούσθε σεις δικοί μου και πολλή σειργιά μου

Ελάτε εδώ κοντά μου πάρτε τα μαλλιά μου,

μη τα πάρει ο ξένος και τα κάνει μάγια,

μάγια στο κορμί μου ….

Μετά το χτένισμα της νύφης οι συγγενείς του γαμβρού γυρίζουν στο σπίτι του και γλεντούν όλη τη νύκτα του Σαββάτου. Κατά τα ξημερώματα της Κυριακής ο κουρέας ξυρίζει το γαμβρό, ενώ όλοι τραγουδούν το παρακάτω τραγούδι:

Θέλω ν’ ανέβω σε βουνό

να βάλω πέτρα πελεκτή

κι η πέτρα  έβγαλε νερό

να παν οι μπρατίμοι να πάρουν το νερό,

να ξυρίσουν το γαμβρό.

Η πάπια φέρνει το νερό

κι η γκίζα το σαπούνι

κι η μάνα του για γρήγορα

φέρνει το πεστεμάλι.

 

Κατά τη δεκάτη ώρα πρωινή της Κυριακής, οι μπρατίμοι (πλησιέστεροι συγγενείς του γαμβρού οι οποίοι έχουν αναλάβει το σερβίρισμα και την όλη εξυπηρέτηση των προσκεκλημένων) με το γαμβρό πηγαίνουν στην εκκλησία και ασπάζεται ο γαμβρός την εικόνα του Χριστού και της Παναγιάς. Κατόπιν παίρνουν τα όργανα και πηγαίνουν να καλέσουν τον παπά και το νούνο. Το απόγευμα της ιδίας ημέρας, ενώ στολίζουν με άνθη το άλογο του γαμβρού η νουνά και άλλες γυναίκες, τα όργανα λαλούν το παρακάτω τραγούδι:

Στολίζουν Γρίβο άλογο

να καβαλικεύσει ο νιούτσικος,

να πάει να πάρει τη νύφη.

Μωρή κυρά μπρατίμισσα

στόλνα το φλάμπουρο καλά

γιατί είν’ η νύφη μας μακριά

μη μας γελάσουν τα χωριά…

Στο σπίτι της νύφης τα κορίτσια στολίζουν τη νύφη. Η νύφη φορεί ολόλευκο φόρεμα μια σκέπη που είναι πλαισιωμένη με τέλια. Όλα αυτά τα έχει στείλει ο γαμβρός.

Σε λίγο ο γαμβρός ανεβαίνει στο άλογο και ξεκινούν όλοι για να παν να πάρουν τη νύφη. Μπροστά πηγαίνει ο γαμβρός. Τα όργανα λαλούν όμορφα τραγούδια ο δε νουνός κρατάει το φλάμπουρο (σημαία). Μόλις φθάσουν στο σπίτι της νύφης ο γαμβρός πετά ένα μήλο, για να περάσει επάνω από το σπίτι και να βγει στο αντίθετο μέρος του σπιτιού δείχνοντας έτσι τη δύναμή του και την αξία του στους συγγενείς της νύφης.

Ύστερα μπαίνουν στο σπίτι της νύφης, τρώγουν, πίνουν και γλεντούν. Στο γλέντι αυτό το γενικό πρόσταγμα το έχει ο νουνός, ο οποίος στο τέλος λέγει στους μπρατίμους της νύφης να κατεβάσουν τα προικιά στην αυλή (τα προικιά είναι συγκεντρωμένα σ΄ ένα δωμάτιο τα έχουν τακτοποιήσει οι γυναίκες και όποιος θέλει πηγαίνει από το πρωί και το βλέπει), με τη βοήθεια των συγγενών της νύφης. Κάθονται επάνω στα προικιά και ζητούν από τους μπρατίμους του γαμβρού δώρα (χρήματα), μετά τη λήξη των οποίων κουμάντο στα προικιά κάνουν οι μπρατίμοι του γαμβρού, οι οποίοι τα φορτώνουν στα ζώα. Την ώρα εκείνη παρουσιάζεται η νύφη στα ολόλευκα ντυμένη και σκεπασμένη με σκέπη χαιρετά τους γονείς της και τα αδέλφια της και λένε το εξής τραγούδι:

Κέρνα με αδελφέ κέρνα με

όσο να ξεκινήσω

για να πάω στα ξένα,

στα πεθερικά μου…

Μετά ξεκινούν για την εκκλησία. Τα ζώα φορτωμένα με τα προικιά γυρίζουν τρεις φορές την εκκλησία, όλος ο κόσμος τα προσέχει και πολλοί τα ραντίζουν με ρύζι, άνθη κτλ. Ενώ φεύγουν οι μπρατίμοι του γαμβρού με τα προικιά τα οποία ξεφορτώνουν και τακτοποιούν στο σπίτι του γαμβρού, ο νούνος υποδέχεται τη νύφη στην είσοδο της εκκλησίας, την οποία ραντίζοντας με ρύζι παραλαμβάνει από τον αδελφό του γαμβρού ή άλλο πλησιέστερο του γαμβρού πρόσωπο, το οποίο την οδήγησε μέχρι εκεί από το σπίτι που την είχαν τελικά παραδώσει οι γονείς της. Συγχρόνως της ξεσκεπάζει το πρόσωπο σηκώνοντας τη σκέπη. Εκείνη τη στιγμή δίδει στη νύμφη ένα αγοράκι από την οικογένεια του γαμβρού να το κρατήσει στην αγκαλιά της για να κάνει κι αυτή αγόρι, το φιλεί και το δίδει πάλι. Κατόπιν μπαίνουν στην εκκλησία και πριν αρχίσει το μυστήριο ο νούνος ενώνει το γαμβρό και τη νύφη ρίχνοντας στις πλάτες τους το ζυγό (ύφασμα για φόρεμα της νύφης). Μετά το μυστήριο πηγαίνουν όλοι στο σπίτι του γαμβρού όπου τους περιμένει η μάνα του στην πόρτα του σπιτιού με ένα πιάτο με μέλι και με μια λειτουργιά (πρόσφορο). Οι νεόνυμφοι βουτούν το δάκτυλό τους στο πιάτο και αλείφουν την εξώθυρα του σπιτιού με μέλι, τρεις φορές στο ψηλότερο μέρος της. Εκείνος που θα αλείψει ψηλότερα θα είναι ο δυναμικότερος. Στο κατώφλι της πόρτας είναι τοποθετημένο ένα σίδερο, το οποίο πατούν δια να είναι γεροί σε όλη τους τη ζωή και μπαίνουν μέσα. Κατόπιν πηγαίνουν όλοι στην πλατεία του χωριού για τον “τρανό χορό”. Στο κέντρο της πλατείας στέκεται η νύφη με το γαμβρό. Το νούνο και τους μπρατίμους του γαμβρού ρίχνουν νερό, πλένει τα χέρια της και δίδει διάφορα δώρα στο νούνο, μπρατίμους και πλησιεστέρους συγγενείς οι οποίοι τοποθετούν αυτά στο δεξιό ώμο τους. Πιάνονται όλοι για τον τρανό χορό. Πρώτος σέρνει το χορό ο νούνος κρατώντας στο δεξί του χέρι ένα μπουκάλι κρασί στο στόμιο του οποίου υπάρχει ανθοδέσμη.

 

Χορεύει τα εξής τρία τραγούδια:

 

1.Εβγάτε αγόρια στο χορό

κορίτσια στα τραγούδια

να δείτε και να μάθετε

πώς πιάνεται η αγάπη.

Από τα μάτια πιάνεται

στα χείλη κατεβαίνει,

και από τα χείλη στην καρδιά

ριζώνει και δε βγαίνει…

 

2.Άσπρο τριαντάφυλλο φορώ

βουλιούμαι να το βάψω

και αν το πετύχω στην μπογιά

πολλές καρδιές θα κάψω

θα κάψω νιες

θα κάψω γριές

θα κάψω παλληκάρια…

 

3.Στο Σερβιώτικο τον κάμπο

περπατεί μια περιστέρα

με τα χρυσά με τα γαλάζια

και με τα μεταξωτά…

 

Αφού τελειώσει ο νούνος το χορό χωρίζονται όλοι σε δύο κύκλους (ένας με τις γυναίκες) και (ένας με τους άνδρες). Μπροστά στον κύκλο των γυναικών πιάνεται η νύφη ενώ στον κύκλο των ανδρών πιάνεται ο γαμβρός. Η νύφη προσκυνά τρεις φορές κοιτάζοντας προς την ανατολή και αρχίζουν το χορό με τα όργανα. Κατά τη διάρκεια που χορεύουν ο γαμβρός και η νύφη όλοι δωρίζουν χρήματα στα όργανα. Ο χορός συνεχίζεται μέχρις ότου χορέψουν όλοι.

Έπειτα η νύφη, ο γαμβρός και το σόι του πηγαίνουν στο σπίτι του γαμβρού και συνεχίζουν το γλέντι στο σπίτι. Το βράδυ οι μπρατίμοι με τα όργανα πηγαίνουν στο σπίτι της νύφης για να καλέσουν τους συγγενείς της να συμμετάσχουν στο γλέντι. Μετά την πρόσκληση αυτή έρχονται και οι συγγενείς της νύφης στο σπίτι του γαμβρού, φέρνοντας ο καθένας δώρο, το λεγόμενο κανίσκι, για το νοικοκυριό των νεονύμφων (χαλκώματα-γυαλικά κλπ.). Το γλέντι συνεχίζεται όλη τη νύκτα.

Κατά τη διάρκεια του χορού οι νεόνυμφοι φέγγουν με λάμπα ιστάμενοι όρθιοι. Αυτό βέβαια γίνεται όταν χορεύει ο νούνος και ολίγοι εκλεκτοί προσκαλεσμένοι.

Τα ξημερώματα όλοι πηγαίνουν με τα όργανα στη βρύση για να δείξουν τη βρύση στη νύφη. Εκεί χορεύει η νύφη και αφού γεμίσει ένα γκιούμι (δοχείο χάλκινο) νερό επιστρέφουν στο σπίτι. Κατόπιν όλοι κερνιούνται δίδουν τις καλύτερες ευχές στους νεονύμφους και αποχωρούν.